Dr. Jan Brouwer, Elst, 1940-1945, deel  4, De 'Polen van Driel'.

Op donderdag 21 september 1944 landden omstreeks 17.20 uur twee brigades van de 1st Independent Polish Airborne Division (circa 1000 parachutisten) ten zuidoosten van Driel in en nabij de Elster buurschap De Laar. Ongeveer drie uur na het volledig mislukken van grondoperatie Garden door het ten zuiden van Elst bij het kruispunt Ressen-Oosterhout vastlopen van de opmars van de Irish Guards. Luchtlandingsoperatie Market was al twee dagen eerder mislukt. Van het mislukken van die operatie konden de Polen dus de schuld niet krijgen. Behalve van degenen die niets of zeer weinig van die operatie en de Polen weten. Of door historische fantasten. Rond hotel Hartenstein in Oosterbeek bevonden zich teruggetrokken en gevluchte Britten.  De Polen moesten hen versterken. Opmerkelijk was de terugkeer om onduidelijke redenen van het 1^ste bataljon Polen met 43 Dakota’s naar Engeland en de landing ervan op 23 september bij Overasselt. Ze kwamen op zondag 24 september alsnog naar Driel, het laatste stuk lopend. Wilde Sosabowski die sparen voor een aanval in Polen of was het toevallig? Opmerkelijk was ook de afwezigheid van boten om de rivier over te steken. Als je in oorlogstijd een rivier moet oversteken, neem je toch boten mee en peddels. En reken je er niet op dat de veerpont op je ligt te wachten. Je rekent er natuurlijk wel op dat de pontbaas de kabels van het veer kan hebben gekapt, zeker nadat Duitse troepen zich op de Westerbouwing hadden genesteld. Het veer was uiteraard afgedreven.¹  Dat was Sosabowski echter niet meegedeeld! Dom van de Britten. Hij hoorde dat pas in Driel van Cora Baltussen. Sosabowski vestigde zijn hoofdkwartier eerst in boerderij ‘De Nevel’ achter de Drielse Rijndijk, later in de Molenstraat in de woning van molenaar Joh. Beijer. In afwachting van boten trokken de Polen zich terug in Driel. Driel was tijdelijk in Poolse handen. Merkwaardigerwijs koos generaal-majoor Sosabowski (1892-1967) desondanks voor een oversteek op de plaats van het voetveer precies in het zicht van de Duitse troepen op de Westerbouwing met alles wat varen kon. De Poolse militairen waren levende schietschijven, zij het in het donker. Een keuze voor een oversteek verder naar het oosten was logischer geweest.² De eerste oversteek was vrijdag 22 september en de tweede op zaterdag 23 september. Het resultaat was niet bemoedigend. Slechts 200 Polen bereikten de Britten bij Hartenstein. Sosabowkski had dan ook weinig positiefs te melden tijdens de conferentie van Valburg op zondag 24 september in een boomgaard aan de Reethsestraat in Valburg. Hij gedroeg zich wel recalcitrant, eigenwijs en arrogant onder meer tegen generaal-majoor Thomas onder wiens bevel hij toen stond. Luchtlandingstroepen staan na hun landing immers onder bevel van de bevelhebber van de daar aanwezige grondtroepen. Thomas wilde het 1^ste Poolse bataljon samen met een Brits bataljon die avond de Rijn laten oversteken. Sosabowski weigerde dat oversteken van zijn bataljon aanvankelijk en ging op zijn militaire strepen staan. Door onder andere een gebrek aan boten hadden de Britten de Polen niet nodig. De Polen hebben dus geen heldenrol gespeeld tijdens hun periode bij Driel, zoals vaak wordt gezegd. Sosabowski had natuurlijk gelijk met zijn opvatting dat een Rijnoversteek tussen Driel en Heteren de mogelijkheid bood om het doel van operatie Market Garden, namelijk een bruggenhoofd op de Veluwe met diepe uitlopers over de IJssel, alsnog te bereiken. Dat wisten de Britten natuurlijk ook, maar die wisten ook dat er geen troepen beschikbaar waren.

Na de evacuatie van de Britten stuurde generaal Browning, bevelhebber van het 1^ste Britse Luchtlandingskorps, de Polen voor rust en herstel naar Noord-Brabant voor het bewaken van bruggen en een vliegveld. Sosabowski was woedend. Hij zag vernedering, ook omdat hij werd geplaatst onder iemand met een lagere rang. Vandaar vertrokken de Polen op 7 oktober 1944 naar het Verenigd Koninkrijk, nadat ze al op 29 september weer waren opgenomen in het Britse Luchtlandingskorps. Op 4 november werden ze bovendien weer opgenomen in de 1^ste Britse Luchtlandingsdivisie. De Britten zagen dit terecht als volledig eerherstel voor de Polen en Sosabowski. Die was echter weer furieus: hij zou immers de Britten maar eenmaal helpen.

Ruim twee maanden later werd Sosabowski op 9 december 1944 door de Poolse president in ballingschap in Londen uit zijn functie gezet. Net als de Poolse opperbevelhebber K. Sosnkowski op 3 oktober onder zware politieke druk van de Britse premier Winston Churchill.  Dat had Sosabowski aan zichzelf te danken. Hij bemoeide zich met de moeilijke politieke onderhandelingen over de regering van Polen tussen Churchill en Stalin tijdens de Tolstoi-conferentie in Moskou van 9 tot 19 oktober 1944. Had Churchill ook niet  verwacht. Het Verenigd Koninkrijk was om Polen de oorlog begonnen. Maar Stalin veroverde Polen en had dus de beste kaarten. Sosabowski oefende druk uit op de Poolse regering in ballingschap in Londen om niet akkoord te gaan met erkenning van een communistische regering in Polen en met zo’n regering niet samen te werken. Churchill had geen keuze. Hij kon geen twee Poolse regeringen erkennen. De Britse premier moest knarsetandend doen wat bondgenoot Stalin wilde. Hij wilde daarbij geen last hebben van een nationalistische Poolse militair. Churchill ‘vroeg’ dan ook het Britse opperbevel om negatieve informatie over Sosabowski van Montgomery en Browning te overhandigen aan het Poolse opperbevel. Montgomery liet zich terecht uitvoerig informeren door bevelhebbers die met Sosabowski hadden samengewerkt. Die informatie ging daarna achtereenvolgens naar de Poolse regering en de Poolse president. Die had ook geen keuze.³ Dat hoort nou eenmaal bij politiek.

De afgelopen jaren is vaak gezegd dat Sosabowski door de Britten ten onrechte de schuld in de schoenen geschoven kreeg voor het mislukken van operatie Market Garden. Dat is echter pure onzin. De Polen kwamen immers pas na het volledig mislukken van die knullige Britse operatie i.c. grondoperatie Garden op vrijdag 21 september 1944 om circa 14.00 uur ten zuiden van Elst!⁴ Sosabowski was gewoon een politieke bemoeial zonder veel politiek gevoel met alle risico’s van dien. 

Landings- en verzamelgebied (zie nummers) van de Polen en ook de oversteekplaats. De beoogde landingsterreinen lagen aan weerszijden van ’t Vlot. Over de Vogelenzangsestraat en de huidige Baltussenweg konden ze de oversteekplaats bereiken.  

Het 1^ste bataljon moest het laatste stuk van Valburg naar Driel lopen.

Noten

________________________________

¹ Sommige auteurs vermelden dat het pontveer naar de spoorbrug was gedreven. Tegen de stroom in! Weet je meteen de kwaliteit van de tekst en de auteur.

² J. Brouwer. Van Market Garden tot bevrijding en het belang van het Over-Betuwse bruggenhoofd (The Island), Elst 2014, p. 162-175.

³ De vrienden van de Polen in Driel nemen het niet zo nauw met historische juistheid. Verering kent vaak geen grenzen. Zo zouden de Polen gestreden hebben tijdens operatie Market Garden, is er geen kritiek op de gekozen oversteekplaats en het gebrek aan boten, spreekt men over een oneervolle behandeling van Sosabowski tijdens de conferentie van Valburg en kent of begrijpt men de politieke handeling van Churchill niet.

⁴ Luchtlandingsoperatie Market was al op 19 september volledig mislukt. Restanten van de luchtlandingstroepen zaten rond villa Hartenstein in Oosterbeek.